Çin’in Orta Asya Politikası- İbrahim İnanç Çakıroğlu

ibrahim

Çin’in Orta Asya Politikası

İbrahim İnanç Çakıroğlu*

 

  1. Dünya Savaşı’ndan sonra başlayan soğuk savaş döneminde dünya iki büyük güç, ABD ve Sovyet Rusya etrafında, iki kutuplu bir şekilde yönetilmiştir. 1991’de Sovyet Rusya’nın dağılması ile dünya siyaseti ABD hegemonyası etkisi altında kalmıştır. Özellikle son 20 yıl tek kutuplu bir yönetim şekli ile idare edilmiştir; fakat son yıllarda en hızlı gelişen 5 ekonomiden birisi olma özelliği ile dikkatleri üzerine çeken Çin Halk Cumhuriyeti’nin gelişiyor olması, tek kutuplu düzenin değişeceğinin sinyallerini vermektedir.

   Dünya’nın 1.3 milyarlık nüfusu ile en kalabalık ülkesi ve gelişmekte olan ekonomisine sahip Çin,  ortalama yıllık yüzde 7’lik bir büyüme ile geleceğin süper gücü olma yönünde emin adımlarla yürümektedir. Çin, geçtiğimiz aylarda açıklanan rakamlara göre yüzde 7.7’lik bir büyüme gerçekleştirmiştir.[1] II. Dünya Savaşı’ndan sonra 1949’da Mao Zedong önderliğinde sosyalist rejime dayalı Çin Halk Cumhuriyeti kurulmuş ve tarım ekonomisine dayalı ve kapalı bir ekonomik sistem benimsenmiştir. Liberal dünya ekonomisinden bağımsız olan Çin, Mao Zedong’un ölümünden sonra 1978’de başa gelen Deng Xiapong döneminde 70 yıla yayılmış üç aşamalı ‘’Milli Kalkınma Stratejisi’’ oluşturulmuştur. Ekonomik kalkınmayı amaçlayan bu stratejiye göre;
I. aşama : 1980-1990 arasında Gayri Safi Milli Hasıla (GSMH) iki kat arttırılacak ve 250 dolardan 500 dolara ulaşacaktır.
II. aşama : 1990-2000 yılları arasında GSMH bir kat daha arttırılacak ve 800-1000 dolara ulaşacak ve GSMH 1 trilyon doları bulacaktır.
III. aşama: Çin yetkilileri bu aşamaya 2003 yılında geçildiğini açıklamıştır ve bu aşamanın 2000-2050 yılları arasında üç aşamada gerçekleşmesi planlanmaktadır. Bu aşamaya göre GSMH birer kat arttırılarak 4000 bin dolara ulaşacaktır.[2] Güçlenmesini ekonomik temele dayandıran Çin’in artan enerji ihtiyacı, güvenlik ve istikrarın devamlılığını sağlaması gerekliliği ve küresel terörizmin bölgede yayılması korkusundan duyduğu rahatsızlık, Orta Asya ve Orta Asya Türk devletlerinin Çin jeopolitiğinde önemini arttırmıştır.

 Zengin Doğu Türkistan

Tarihî İpek Yolu üzerinde bulunan Orta Asya, tarihte Çin tarafından 4 defa Han, Tang, Yuan ve Mançu sülaleri tarafından işgal edilmiştir. Orta Asya, Çin tarafından Xi-Yu[3] yani Batı bölgesi olarak nitelendirilirken, günümüzde Çin sınırları içinde olan ve Orta Asya, yani Türkistan’ın diğer parçası olan Doğu Türkistan Xinjiang[4] yani Yeni sınır bölgesi olarak tanımlanmıştır. Bu yüzden Doğu Türkistan’ın Orta Asya Türk devletlerine sınır olması, bölgenin Çin nezdinde önemini arttırmıştır. Ekonomik olarak gelişen ve Süper Güç olmaya aday olan Çin Halk Cumhuriyeti, komşu olduğu bölgelerde ve ülke sınırları içinde istikrarı sağlamaya çalışmaktadır. Çinlilerin Sincan Uygur Özerk Bölgesi dedikleri Doğu Türkistan’ın, Çin tarafından ayrılıkçı ve terörist olarak algılanması, bölgede sorunun bir an önce çözülmesi gerekliliğini ortaya çıkarmaktadır. Orta Asya Türk Cumhuriyetleri ile tarihî, dinsel, dilsel, kültürel ve sosyal bağları olan Doğu Türkistan’ın bağımsızlık isteği ve bu isteğe bölge devletlerinden verilebilecek herhangi bir destek, Çin yönetimini Orta Asya Türk devletleriyle sıkı bağlar kurmaya itmektedir. Çünkü Doğu Türkistan zengin maden yataklarına sahiptir. Doğu Türkistan, Çin madenlerinin %85’ini bulan 118 madeni barındırır ki Çin genelinde toplam 148 maden vardır.[5]  Bunun yanı sıra Doğu Türkistan 160 milyar tondan fazla zengin petrol yatakları ve 18.5 milyon tonu bulan altın rezervine sahiptir.[6] Yer altı kaynakları açısından zengin olan Doğu Türkistan doğalgaz, demir, kömür, uranyum, volfram, magnezyum, krom, kurşun, çinko vb birçok madene de sahiptir.[7] Çin’in enerji ve maden deposu olan Doğu Türkistan, bu yüzden Orta Asya politikasının oluşturulmasında ki en önemli temel taştır. Çin’in en büyük iç politika sorunlarından birisi, Doğu Türkistan’ın bağımsızlık isteğidir. Bunun engellenmesi yönündeki en büyük adım Orta Asya Türk Cumhuriyetlerinin, ekonomik, siyasal ve askerî ilişkiler açısından Çin’e eklemlenmesi adımından geçmektedir.

Çin’in Orta Asya politikasının en önemli diğer ayağı, bölgenin Avrupa ve enerji havzası olan Hazar’a açılan bir kapı olma özelliğidir. Tarihî İpek Yolu’nu canlandırmak isteyen Çin için Orta Asya vazgeçilmez bir kapıdır. Özellikle zengin enerji kaynaklarına sahip Hazar’a ulaşmak isteyen Çin için bu bölge çok önemlidir. Brezinski’nin Avrasya Stratejisi’ne göre ‘’Avrasya yerkürenin en büyük kıtası ve jeopolitik olarak bir eksendir. Bu bölgeye egemen olan dünyanın ekonomik yönden en ileri ve güçlü 3 bölgesinden 2’sini kontrol edebilir. Ayrıca doğal kaynak havzalarının 4’te 3’ü bu bölgededir’’. Bu yüzden Hazar’ın Avrasya içinde olması ve zengin yer altı kaynakları göz önüne alınırsa, tüm dünya devletlerinde olduğu gibi Çin nezdinde de önemi artmaktadır. Çin Halk Cumhuriyetinin, Hazara ulaşması ise Orta Asya’dan geçer. Bu bakımdan Orta Asya, Hazar’a giden bir Transit yol olma özelliği göstermektedir. Ayrıca Batıya doğru Transit yol olan Orta Asya, Hazar’ın yanı sıra Avrupa’ya da bir geçiş kapısıdır. Tarihî İpek Yolu ve İpek Yolu ticaretinin son noktası olan Avrupa, günümüzde de gerek yaptığı bölgesel ve ekonomik işbirlikleri, gerekse siyasî ve askerî ortaklıklar ile kazandığı saygın yeri açısından vazgeçilmez bir bölgedir. Çin açısından önemli bir pazar ve yatırım alanıdır. Bu yüzdendir ki Avrupa’ya da açılan Orta Asya, bu açıdan Çin için önemlidir.

 

 

Yeni İpekyolu – Orta Asya

Orta Asya’nın Doğu Türkistan’a sınır olması ve transit yol olma özelliği göstermesinin yanı sıra zengin enerji kaynaklarına sahip olması da Orta Asya’nın önemini arttırmıştır. Geçtiğimiz Eylül ayında Xi Jinping’in Orta Asya Türk devletlerine gerçekleştirdiği ziyaret ve bu ziyaretler sonucunda yapılan anlaşmalar, Çin’in canlandırmak istediği ‘’Yeni İpekyolu’’ ticareti açısından bölgeye verdiği değeri göstermektedir. Xi Jinping’in Orta Asya turu Enerji ve Enerji güvenliği konularını içermektedir. Jinping’in Türkmenistan ziyareti ‘’A’’ ve’’ B’’ doğalgaz hatlarının güvenliği ve aktarıma devam etmesi, öte yandan ‘’C’’ doğalgaz boru hattının yakında tamamlanacak olması, ‘’D’’ hattının ise 2016 yılı itibari ile doğalgaz transferine başlatılacak olması konularını içermektedir.[8] Bunun yanı sıra Jinping’in ilk durağı olan Türkmenistan ile yapılan ve 2020 yılında 65 milyar metreküpü bulacak olan doğalgaz anlaşması imzalanmıştır.[9] Bu anlaşmaya göre Türkmenistan, Çin’in en büyük doğalgaz tedarikçisi konumuna gelirken Çin de Türkmenistan’ın en büyük doğalgaz alıcısı durumuna gelmiştir. Türkmenistan-Çin doğalgaz boru hattı bu iki devletten başka, topraklarından geçecek olan Özbekistan, Tacikistan ve özellikle 225 km’si topraklarından geçecek olan Kırgızistan’ı da ilgilendirmektedir. Ekonomik olarak diğer Türk cumhuriyetlerine göre daha zayıf olan Kırgıszistan’ın, bu hattan geçiş ücreti olarak 2 milyar dolar alacağı iddia edilmektedir. Ayrıca Çin’in, Kırgızistan’a 3 milyar dolarlık yatırım yapması, beklentiler arasındadır.[10] Yine Kırgızistan gibi kısıtlı bir ekonomiye sahip olan Tacikistan da geçen 400 km’lik boru hattından 3 milyar dolarlık yatırım sözü almıştır.[11] Jinping’in diğer durağı olan Özbekistan ile 15 milyar dolarlık 31 anlaşma imzalanmıştır.[12] Özbekistan’ın en büyük ikinci ticari ortağı olan Çin ile bu derece büyük bir anlaşma imzalaması, iki devlet ilişkileri açısından çok önemli bir adımdır. Jinping’in, Orta Asya turunun son ülkesi olan Kazakistan ile de Petrol alanında anlaşma imzalanmıştır. Orta Asya’nın en büyük petrol ihracatçısı olan Kazakistan’ın, Kaşagan bölgesinde Çin Halk Cumhuriyeti devlet şirketi CNPC’nin üretime başlaması yönünde ve Çin’in, Kazakistan’da bir petrol rafinerisi yapması için anlaşmalar imzalanmıştır.[13] Jinping’in yaptığı bu ziyaretle Orta Asya, Çine boru hatları ile bağlanmıştır. Öte yandan bu ziyaretten çıkan diğer bir sonuca göre Orta Asya’nın, Çin’e demir ve karayolları ile bağlanması öngörülmektedir.

Georgetown Üniversitesi Çin Uzmanı Prof. Dr. James Reardon Anderson’a göre, Jinping seyahati, Orta Asya’nın, Çin açısından Stratejik önemi haiz olduğunu göstermiştir. Bu seyahati “eşi görülmemiş” olarak yorumlayan Prof. Dr. Anderson’a göre, bu büyük yatırımlar, Çin’in bölgeye verdiği değeri göstermektedir. Anlaşıldığı gibi Çin bu girişimleri ile ‘’Yeni İpek’’ yolu projesini ayağa kaldıracağının ilk sinyallerini vermektedir.

Orta Asya’yı kendine eklemlemeye çalışan Çin, devletlerarası ilişkilerde ekonomi silahını kullanmaktadır. Çin Ulusal Güvenlik Stratejisine göre, yeni Güvenlik Konseptini, karşılıklı güven, karşılıklı çıkar, eşitlik ve işbirliği çerçevesine göre oluşturmakta ve politik, ekonomik, askerî, uluslararası güvenlik temellerine dayandırmaktadır. Çin, devletlerarası ilişkilerde ‘’kazan-kazan’’ prensibini uygulamaktadır. Modernizasyonunu 2020’de tamamlayacak olan Çin Halk Kurtuluş Ordusu[14], Çin yönetiminin şimdilik ikinci planında bulunmaktadır. Bu yüzden Orta Asya’ya nüfuz etmek isteyen Çin, ekonomik ve bölgesel işbirliklerine önem vermektedir. Rusya Bilimler Akademisi Uzakdoğu Enstitüsü Müdür yardımcısı Sergey Luzyanin’e göre ‘’Orta Asya’da çıkarları olan Çin, bu çıkarları korumak için bölgede imajını düzeltmeye çalışıyor. Bunu yaparken ‘’karşılıklı yarar’’ ilkesini kullanıyor. Yani Çin ‘’Barışçıl’’ bir şekilde hareket ediyor.”[15]

Çin, Orta Asya politikalarını belirlerken Rusya’yı göz önünde bulundurmaktadır. Orta Asya Türk devletlerinin, bir zamanlar Sovyet Rusya toprakları içinde bulunmuş olması ve daha sonrasında Sovyet Rusya’dan ayrılıp bağımsız birer devlet kurmuş olmaları, bölgenin Rusya ile tarihî bir bağının var olduğunu göstermektedir. Ayrıca dağılan Sovyet topraklarındaki eski hâkimiyetini kurmak için Rusya Federasyonu tarafından 1993’te ‘’Yakın Çevre Doktrini’’ oluşturulmuştur. Bu doktrine göre, bölgenin Rusya açısından Sovyetlerin dağılmasından sonra da önemli olduğu anlaşılmaktadır fakat Çin’in Orta Asya’da artan etkinliği Rus nüfuzunu muhtemelen azaltacaktır. Brezinski, 2013 Aralık’ta Chatham House’da verdiği röportajda[16] bu konuya değinmiştir. Brezinskiye göre ‘’Çin’in Orta Asya’da etkinliğini arttıracak olması Rusya’nın kendisini Avrupa’ya ait hissetmesine neden olacaktır’’. Ayrıca ‘’NATO’nun Afganistan’dan çekilecek olması bölgede ki çatışma riskini ve terörizmi arttıracaktır ve Rusya böyle bir sorumluluğun altına girmeyecektir’’ öngörüsünde bulunan Brezinski’ye göre ‘’Rusya Orta Asya’daki hayalinden vazgeçmeyecek fakat kaybedecektir’’.

 

Sonuç

Geçtiğimiz yılın son aylarında Çin Halk Cumhuriyeti Devlet Başkanı Jinping’in, Orta Asya Türk devletlerine gerçekleştirdiği ziyaret sonucunda bölgenin Çin’e eklemlenmesi, en önemli adımlarından birisi olmuştur. Çin ekonomik gücünü kullanarak, bölgeyi gerek boru hatları, gerekse yaptığı anlaşmalarla kendisine adapte etme konusunda önemli bir hamle yapmıştır. ‘’Yeni İpek Yolu’’ adı verilen ve canlandırılmak istenen bu tarihî güzergâh, Orta Asya ve Çin arasında yapılacak olan karayolları ve demiryolları ile de desteklenecektir. Afganistan’dan bölgeye yayılma riski bulunan terör ve onun Doğu Türkistan’a getirebileceği herhangi bir istikrarsızlıktan çekinen Çin, bu açıdan Orta Asya’yı bir set şeklinde kullanacaktır. Çin’in, Orta Asya’da yaptığı yatırımların yanı sıra 650[17] bini bulan vatandaşı bölgede yaşamaktadır. Gelecek yıllarda ekonomik etkileşimin yanı sıra kültürel etkileşimin olacak olması da Orta Asya’nın, Çin eksenli geleceğini belirleyecektir. Enerji ve güvenlik ihtiyacı gün geçtikçe artan Çin, Orta Asya’yı kendisine daha da bağımlı hale getirmeye çalışacaktır. Şimdilik modernizasyonu tamamlanmamış olan Çin Halk Kurtuluş Ordusu, ikinci planda olacaktır fakat Çin ekonomi sopasını bölge üzerinde kullanacaktır. Önümüzdeki birkaç yıl Çin’in bölge üzerinde ‘’Barışçıl’’ hamleler yapacağı yıllar olacaktır.

* 21. Yüzyıl Türkiye Enstitüsü, Asya Pasifik Araştırmaları Merkezi, Genç Stratejist.

[1] Çine Ekonomisi 7.7 Büyüdü, China Radio İnternational, 20.01.2014

http://turkish.cri.cn/781/2014/01/20/1s155295.htm , 14.03.2014

[2] Erkin Ekrem,  Çin’in Orta Asya Politikası, http://yayinlar.yesevi.edu.tr/static/kitaplar/cin_ortaasya_raporu.pdf,

14.03.2014

[3] Erkin Ekrem,  Çin’in Orta Asya Politikası, http://yayinlar.yesevi.edu.tr/static/kitaplar/cin_ortaasya_raporu.pdf,

14.03.2014

[4] Erkin Ekrem,  Çin’in Orta Asya Politikası, http://yayinlar.yesevi.edu.tr/static/kitaplar/cin_ortaasya_raporu.pdf,

14.03.2014

[5] Ayşe Doğan, Doğu Türkistan, http://www.tuicakademi.org/index.php/kategoriler/diger/3786-dogu-turkistan-,

16.03.2014

[6] İbrahim Ali Uçar, Asya’nın Kalbi Doğu Türkistan, http://www.kardelendergisi.com/yazi.php?yazi=1522,

15.03.2014

[7] Ayşe Doğan, Doğu Türkistan, http://www.tuicakademi.org/index.php/kategoriler/diger/3786-dogu-turkistan-,

16.03.2014

[8] Çin’de Bu Ay, http://www.tusiad.org.tr/__rsc/shared/file/CindeBuAy-Eylul-2013.pdf,15.03.2014

[9] Orta Asya-Çin Doğalgaz Boru Hattı Hızlandırılacak,,  Rusya’nın Sesi Radyosu,, 13.03.2014,  http://turkish.ruvr.ru/news/2014_03_14/orta-asya-cin-gogalgaz-boru-hatti-hizlandirilacak/ ,16.03.2014

 

[10] http://www.dunyabulteni.net/haber/274141/cin-liderinin-orta-asya-ziyareti-sona-eriyor, 16.03.2014

 

[11]Doğalgaz Boru Hattı Hızlandırılacak, Energy World, 14.03.2014,  http://energyworld.com.tr/dogalgaz-boru-hatti-hizlandirilacak.html, 17.03.2014

 

[12] Çin Lideri’nin Orta Asya Ziyareti Sona Eriyor,Dünya Bülteni ,12.09.2013, http://www.dunyabulteni.net/haber/274141/cin-liderinin-orta-asya-ziyareti-sona-eriyor, 16.03.2014

 

[13]  China’s Xi Seks Central Asian Ties For Energy Security, Radio Free Europe, 04.09.2013,               http://www.rferl.org/content/central-asia-china-energy-security/25095769.html , 17.03.2014

 

 

[14] http://www.bilgesam.org/tr/images/stories/rapor/cinulusalguvenlikbelgesi.pdf, 15.03.2014

 

[15] Sergey Luzyanin, http://www.rsfmradio.com/2013_03_22/cin-orta-asyada-neyi-hedefliyor/, 17.03.2014

 

[16]Turgay Düğen,  http://www.21yyte.org/tr/fikir-tanki/1941/brzezinski-ruslar-orta-asyayi-kaybedecek, 17.03.2014

 

 

[17] Turgay Düğen,  http://www.21yyte.org/tr/arastirma/orta-asya-arastirmalari-merkezi/2013/09/28/7230/ipekyolunda-ejderhanin-adimlari, 17.03.2014

 

 

 

Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on TumblrShare on Google+Email this to someone