Yusuf Has Hacib

Bilindiği üzere Türk milleti binlerce yıl göçebe yaşam tarzını benimsemiştir. Bu yaşam tarzı gerek özgürlüğüne düşkün millet yapımızla gerek coğrafi koşulların zorunlu kılmasıyla benliğimize bir takım etkiler yapmıştır.

Milli karakter denilen olgu, bir milleti diğer milletlerden ayıran özelliklerin bütünüdür. Bizim de Türk milleti olarak kendimize has bir takım özelliklerimiz mevcuttur. Bu özelliklerin başında gelenlerden biri ise göçebe yaşam tarzının sonucu olarak sözlü geleneğin yazılı geleneğe göre çok daha fazla gelişmiş olmasıdır.

11. yy’dan itibaren kademeli olarak yerleşik hayata geçen Türkler artık bu sözlü geleneklerindeki anlatıları, hikayeleri, destanları, felsefi düşüncelerini, milli benliklerine ait öğütleri, yaşamı anlamlı kılmak için uygulanan veya uygulanması beklenen bir takım yazısız kuralları yazıya dökmeye başlamışlardır.

Bunun ilk örneklerini ise yine 11. yy’ın ikinci yarısında Kaşgarlı Mahmut tarafından kaleme alınan Divan-ı Lügatit Türk, aynı yıllarda Yusuf Has Hacib tarafından yazılan Kutadgu Bilig ve Dede Korkut hikayeleridir. (Orhun Kitabeleri 8. yy’da dikilmiş olup, göçebe yaşadığımız dönemlere ait bilinen ilk yazılı kaynaklardır) Bu hikayeler genel anlamda sadece Türk yaşayışı, kültürü, dili, karakteri hakkında bilgi vermekle kalmaz, aynı zamanda çağlar ötesinden her devrin okuyucularına, dinleyicilerine çeşitli öğütler vermektedir.

***

Yusuf Has Hacib tahmini olarak 1019 yılında doğmuş olması muhtemeldir. Eserinin içeriğinde baktığımızda 18 ayda Kutadgu Bilig’i tamamladığını ve 1069 veya 1070 yılında Karahanlı hükümdarı Tavgaç Uluğ Buğra Kara Han’a sunduğu anlaşılmaktadır. Buğra Han hakkında günümüze ulaşmış tek yazılı kaynak Yarkend’de düzenlenmiş Arapça bir mahkeme belgesidir.

Bu mahkeme belgesinde Buğra Han’dan şöyle söz edilmiştir: Yüce, ulu, ilahi kudretle desteklenmiş, muzaffer ve galip padişah, dinin şerefi, kahir devletin kurucusu, ‘üstün ve nurlu milletin delili’, pak ümmetin sığınağı, Müslümanların kurtarıcısı, doğu ile Çin hakimi, müminlerin velisi ve emiri olan Allah’ın halifesinin güzidesi Hakan Tavgaç Buğra Kara Hakan Ebu Ali Hasan bin Süleyman Arslan Kara Hakan.

Bu cümlelerden anlaşıldığı üzere Buğra Han İslam dünyasında önemli bir yere sahip olmakla birlikte Asya’da geniş bir bölgenin de hükümdarıdır. Yusuf Has Hacib ise eserini Balasagun’da yazmaya başlamış, sonra Kaşgar’a giderek orada tamamlamış ve Tavgaç Buğra hanlar hanının huzurunda okumuştur.

Hükümdar, şairin kalem kudretini takdir ederek ona iltifat etmiş ve yanına alarak ona has hacib unvanını vermiştir. Bundan dolayı adı Yusuf Has Hacib veya Yusuf Uluğ Has Hacib diye meşhur olmuştur.

Yusuf’un Buğra Han’a sunduğu eseri, adından da anlaşılacağı üzere (Kutadgu Bilig) Kutlu Bilgi, Mutluluk veren Bilgi manasına gelir. Nihal Atsız ise 1972 yılında yazdığı bir makalede bu tanımı yanlış bulmuştur. Atsız, Kutadgu Bilig’in “Siyaset Bilgisi” anlamına geldiğini iddia etmiştir.

Eserin içeriğinde ise insana her iki dünyada tam anlamıyla kutlu olmak için gereken yolu göstermek amacıyla kaleme alınmış yüzlerce öğüt verici dizeler mevcuttur. Birbirleriyle çok sıkı bağı olan birey, toplum ve devlet hayatının ideal bir şekilde düzenlenmesi için gereken anlayış, bilgi ve erdemlerin olduğu; bunların ne şekilde elde edileceği ve nasıl kullanılacağı üzerinde durmuştur düşünür.

Yusuf Has Hacib bu eseriyle insan hayatının anlamını çözümleyen ve onun toplumun, dolasıyla da devletin içindeki görevini saptayan bir hayat felsefesi sistemini kurmuş bir öğütçüdür. Eserin girişinde Yusuf, Tanrıyı över ardından peygamber ve dört halifeye methiyeler düzer. Onlardan sonra ise ilk örneklerini Sümer metinlerinde gördüğümüz parlak bahar mevsimini över ardından Buğra Han’ı över. Beşinci babta ise yedi yıldızı ve oniki burcu anlatır, onları över. Bunlar sunuş faslıdır ve bunlardan sonra artık hikaylerle kurgulanmış öğütlerini anlatmaya koyulmuştur.

(Yusuf Has Hacib’in 1000 yıl öncesinden bizlere verdiği kendi deyimiyle “altından daha değerli olan” öğütlerine yarın ki yazımda değinmeye başlayacağım)

Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on TumblrEmail this to someone